Ο πρόλογος του καθηγητή Ξενοφώντα Κοντιάδη
Οι δικαστικές περιπέτειες των κληροδοτημάτων του εθνικού ευεργέτη Ευαγγέλη Ζάππα
Το βιβλίο αυτό του Δημήτρη Τζιώτη περιλαμβάνει τα δικόγραφα, τις γνωμοδοτήσεις, τις ένορκες καταθέσεις και τις αποφάσεις του Εφετείου Αθηνών και του Αρείου Πάγου από μία υπόθεση που αφορά σε τελική ανάλυση τα ιδεώδη του Ολυμπισμού και το αίτημα για τη μόνιμη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα σύμφωνα με τη βούληση του εθνικού ευεργέτη Ευαγγέλη Ζάππα, όπως εκφράστηκε στην ιδιόχειρη διαθήκη του. Ταυτόχρονα αναδεικνύει την αδυναμία της ελληνικής πολιτείας να αξιοποιήσει με γνώμονα το εθνικό συμφέρον την πολιτιστική κληρονομιά, τις υποδομές των Ολυμπιακών Αγώνων και τα σύμβολα του Ολυμπισμού, αξιοποιώντας την περιουσία που διέθεσαν για τον σκοπό αυτό σπουδαίες προσωπικότητες οι οποίες έδρασαν με κίνητρο την αγάπη τους για την πατρίδα.
Ωστόσο η ανάγνωση των νομικών κειμένων και των ιστορικών και τεχνικών γνωματεύσεων που απαρτίζουν το βιβλίο δεν αφορά μόνο τον νομικό κόσμο, αφού αναφέρονται κατ’ αρχάς με παραστατικό τρόπο στην αναβίωση των ιδεωδών του Ολυμπισμού λίγα χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821 και τη θεμελίωση του ελληνικού κράτους, με αφετηρία το υπόμνημα του Παναγιώτη Σούτσου προς τον υπουργό Εσωτερικών Ιωάννη Κωλέττη το 1835 για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα, και φτάνοντας μέχρι την επόμενη μέρα των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 και την κακή διαχείριση των υποδομών και των λοιπών ωφελημάτων τους.
Το εγχείρημα για τη μόνιμη εγκατάσταση των Ολυμπιακών Αγώνων στην κοιτίδα τους και οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες της σύγχρονης εποχής που όπως αποκαλύπτεται αναβίωσαν στο Παναθηναϊκό Στάδιο της Αθήνας το 1870 – όταν ο Πιερ ντε Κουμπερτέν ήταν μόλις επτά ετών – καθώς και ως διεθνείς πλέον Ολυμπιακοί Αγώνες το 1896 και στη συνέχεια η πραγματοποίησή τους το 1906, έχει μυθιστορηματικό χαρακτήρα. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει εν πολλοίς άγνωστο στο ευρύ κοινό. Η ιστορία της αναβίωσης του Ολυμπισμού παρουσιάζεται με πληρότητα και ακρίβεια στην Εισαγωγή που συνέγραψε για το παρόν βιβλίο ο Δημήτρης Τζιώτης και με λεπτομερειακότητα στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου (Αίτηση ενώπιον του Εφετείου).
Ο Τζιώτης είναι το πρόσωπο που κίνησε το 2015 την επίμαχη νομική διαδικασία. Τη μυθιστορηματική διάσταση της υπόθεσης έχει ήδη αναδείξει ο ίδιος στο βιβλίο του «Η Ιδέα του Φωτός» που κυκλοφόρησε το 2017 με Πρόλογο του Βασίλη Βασιλικού, ο οποίος γράφει ότι όσα εξιστορούνται στο βασισμένο σε πραγματικά γεγονότα μυθιστόρημα «είναι η αποκάλυψη μιας μεγάλης απάτης». Αυτή την «απάτη» επιχείρησε μέσω του δικαστικού του αγώνα να αποκαλύψει ο Τζιώτης, προκειμένου να αποκαταστήσει τη βούληση του Ευαγγέλη Ζάππα για την αξιοποίηση της περιουσίας του με σκοπό τη μόνιμη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα.
Ο Ευαγγέλης Ζάππας είχε περιπετειώδη ζωή. Πολέμησε στην Επανάσταση του 1821, αρχικά με τον Μπότσαρη και στη συνέχεια με τον Καραϊσκάκη, τον Κολοκοτρώνη και τον Οδυσσέα Ανδρούτσο. Το 1824 έγινε ταξίαρχος και διοίκησε τα Βλαχοχώρια των Σαλώνων. Μετά την επικράτηση της Επανάστασης αρνήθηκε τη χρηματική αποζημίωση για τους αγωνιστές της και μετανάστευσε το 1831 στο Βουκουρέστι, όπου δημιούργησε μία αμύθητη περιουσία.
Το 1856 ο εθνικός ευεργέτης και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης Ευαγγέλης Ζάππας υπέβαλε υπόμνημα προς τον βασιλιά Όθωνα για τη μόνιμη αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, με το οποίο ανέλαβε και την εξ ολοκλήρου χρηματοδότησή τους. Ως ημερομηνία έναρξης πρότεινε την 25η Μαρτίου 1857, σύμφωνα με την αρχική πρόταση του Σούτσου. Ο Όθων θεώρησε την πρόταση για την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων ως εκτός πραγματικότητας, προκειμένου όμως να μην απολεσθεί η δωρεά του Ζάππα αποφασίστηκε η αναβίωση των Ολυμπίων να περιλαμβάνει και αγώνες για την προβολή προϊόντων με σκοπό τη γεωργική και τη βιομηχανική ανάπτυξη και συμφωνήθηκε για τη διοργάνωσή τους η χρηματοδότηση της ανακατασκευής του Παναθηναϊκού Σταδίου, στην κορυφή του οποίου θα γινόταν η ανέγερση του Μεγάρου των Ολυμπίων.
Ο Ζάππας ανέλαβε όλα τα έξοδα για την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων, την ανακατασκευή του Παναθηναϊκού Σταδίου από μάρμαρο, τη δημιουργία του Μεγάρου των Ολυμπίων για την παράλληλη λειτουργία μουσείου και το κόστος της ανά τετραετία τέλεσής τους. Έτσι, στις 19 Αυγούστου 1858 υπογράφηκε το Βασιλικό Διάταγμα «Περί Συστάσεως Ολυμπίων», σύμφωνα με το οποίο τα Ολύμπια θα διοργανώνονταν κάθε τέσσερα χρόνια.
Το 1865 ο Ευαγγέλης Ζάππας απεβίωσε. Στην ιδιόγραφη διαθήκη του αναφέρεται: «Υποχρεούται να κτίση το κατάστημα των Ολυμπίων μετά του σταδίου αυτού […] Χίλια πεντακόσια φλωρία να δώση εις την Επιτροπήν των εν Αθήναις Ολυμπίων η κληροδοτημάτων δια την διατήρησιν της ανά τετραετοίς εκθέσεως […] Των 400 μετοχών της ατμοπλοϊκής εταιρείας άτινα τας έχω αφιερωμένας δια τα έξοδα της τετραετούς εκθέσεως των Ολυμπίων […] Η ρηθείσα Επιτροπή να συνεννοηθή αμέσως με την Ελληνική Κυβέρνησιν και με την διεύθυνσιν της ατμοπλοϊκής εταιρίας δια να λάβει και το εισόδημα των τετρακοσίων μετοχών μου […] και τα οποία αφιέρωσα έκτοτε προς διατήρησιν των Ολυμπιακών Εκθέσεων, και ούτων συνεννώνοντας αμφότερα τα εισοδήματα, η επιτροπή θέλει τα μεταχειρισθή ως ακολούθως. Εν πρώτοις, να φροντίση δια την τετραετήν έκθεσιν των Ολυμπίων […] Τα δε περισσεύοντα εκ τούτων χρήματα να τα δώσουν με τόκον και ανατοκισμον εις ασφαλές μέρος, και εις κάθε τετραετή περίοδο της εκθέσεως των Ολυμπίων […]». Ωστόσο, η βούληση του Ζάππα για την αξιοποίηση της περιουσίας του δεν έγινε σεβαστή από την ελληνική πολιτεία.
II.
Την εκπλήρωση του σκοπού που έθεσε στη διαθήκη του ο Ζάππας, παραχωρώντας την περιουσία του για τα Ολύμπια, απαίτησαν ενάμιση αιώνα αργότερα, με αφορμή την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, ο Δημήτρης Τζιώτης και η Ανώνυμη Εταιρεία Cleverbank Σύμβουλοι Επικοινωνίας ΑΕ, της οποίας ο Τζιώτης είναι πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος, και ο οποίος κατά την περίοδο διεκδίκησης των Αγώνων του 2004 είχε αναλάβει τον στρατηγικό σχεδιασμό και την επικοινωνία της Επιτροπής Διεκδίκησης. Αφού απέβη άκαρπη η ανταλλαγή επιστολών της Cleverbank με την Επιτροπή Ολυμπίων και Κληροδοτημάτων (Ε.Ο. & Κ.) σχετικά με την αξιοποίηση των κληροδοτημάτων του Ζάππα, καθώς και του συνόλου των υποδομών που κατασκευάστηκαν κατά τη διάρκεια των Αγώνων του 2004, ο Τζιώτης και η Cleverbank κατέθεσαν τον Ιούνιο του 2015 αίτηση κατά του Ελληνικού Δημοσίου, κοινοποιούμενη προς τον Υπουργό Οικονομικών, με την οποία ζήτησαν να αρθεί και να επιλυθεί η αμφισβήτηση ή η αμφιβολία για το περιεχόμενο της βούλησης των διαθετών Ευαγγέλη και Κωνσταντίνου Ζάππα.
Ειδικότερα, μεταξύ άλλων, ζήτησαν από το Εφετείο Αθηνών να αποφανθεί με βάση τη διαδικασία εκούσιας δικαιοδοσίας πρώτον αν αποτελεί υποχρέωσή της Ε.Ο. & Κ. η εκτέλεση των διατάξεων της διαθήκης του Ευαγγέλη Ζάππα, δηλαδή πρωταρχικά η διοργάνωση των Ολυμπίων, δεύτερον αν η Ε.Ο. & Κ. εκπληρώνει τον ανατεθέντα από τη διαθήκη ρόλο της ως εκτελεστή διαθήκης σε σχέση με την εν γένει υποχρέωση διαχείρισης της υλικής και άυλης κληρονομίας του Ευαγγέλη Ζάππα, τρίτον αν με βάση την ερμηνεία της βούλησης του διαθέτη η Ε.Ο. & Κ. όφειλε να διεκδικήσει δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας επί των Ολυμπιακών σημάτων τα οποία απορρέουν από την πατρότητα της ιδέας και την υποχρέωση αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων και, τέταρτον, αν η Ε.Ο. & Κ. αναγνωρίζει ότι ο εθνικός ευεργέτης ανέθεσε πρωτίστως σε αυτήν την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων ως εθνική παρακαταθήκη, μέσω της οποίας θα ήταν εφικτή η προαγωγή του έθνους, ορίζοντάς την θεματοφύλακα των διαχρονικών αξιών του ελληνικού πολιτισμού.
Θεμέλιο αυτών των αιτημάτων αποτελεί το άρθρο 109 του Συντάγματος, σύμφωνα με την πρώτη παράγραφο του οποίου «Δεν επιτρέπεται η μεταβολή του περιεχομένου ή των όρων διαθήκης, κωδικέλλου ή δωρεάς, ως προς τις διατάξεις τους υπέρ του Δημοσίου ή υπέρ κοινωφελούς σκοπού». Με βάση τη διάταξη αυτή απαγορεύεται η μεταβολή του περιεχομένου ή των όρων διαθήκης, κωδικέλλου η δωρεάς υπέρ του Δημοσίου ή υπέρ κοινωφελούς σκοπού, ενώ στη δεύτερη παράγραφο του άρθρου προβλέπεται εξαίρεση και οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να καμφθεί η απαγόρευση αυτή.
Από το κείμενο της διαθήκης του Ζάππα προκύπτει ότι κληροδοτήματα εννοεί ο διαθέτης τη δωρεά για τα έξοδα της τετραετούς έκθεσης των Ολυμπίων και ότι η διαχείριση ανατίθεται στην Επιτροπή Κληροδοτημάτων. Όπως σημειώνει στη σχετική γνωμοδότησή του ο επίτιμος Αντιπρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους Κωνσταντίνος Βολτής, αν είχε τηρηθεί το πνεύμα και το γράμμα της βούλησης του Ζάππα θα ήταν τεράστιο «το εθνικό όφελος, ηθικά, πολιτιστικά και οικονομικά». Τα οφέλη για τη χώρα αναπτύσσονται διεξοδικά στην αίτηση του Τζιώτη και της Cleverbank ενώπιον του Εφετείου. Την πολύπλευρη οικονομική και αναπτυξιακή σημασία που θα είχε η ονομασία και αξιοποίηση του Μεγάρου των Ολυμπίων σύμφωνα με την βούληση του Εθνικού Ευεργέτη (αντί για Ζάππειο, κατά παράβαση της βούλησης του διαθέτη), αναδεικνύει αναλυτικά στην ένορκη κατάθεσή του και ο πρώην Διευθύνων Σύμβουλος της Οργανωτικής Επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων ΑΘΗΝΑ 2004 Ιωάννης Σπανουδάκης.
Ένα κρίσιμο νομικό ερώτημα που απασχόλησε τόσο το Εφετείο όσο και στη συνέχεια τον Άρειο Πάγο αφορά το έννομο συμφέρον των αιτούντων. Ως γνωστόν το έννομο συμφέρον μπορεί να είναι είτε περιουσιακό είτε ηθικό. Συμφέρον έχει κάθε ωφελούμενος από τον σκοπό της διαθήκης. Το συμφέρον είναι προσωπικό, άμεσο και ενεστώς, δεδομένου ότι αφορά συγκεκριμένη έννομη σχέση και ότι για να είναι ωφέλιμη στο διηνεκές η εκτέλεση κοινωφελούς σκοπού πρέπει να είναι διαρκώς εφαρμοστέα. Σημειωτέον ότι στη διαθήκη του Ζάππα προβλέφθηκε με ειδική ρύθμιση πως «Όλοι οι συγγενείς μου χωρίς εξαίρεσιν διαδοχικώς, καθώς και πας Έλλην χωρίς εξαίρεσιν, έχουν το δικαίωμα να επαγρυπνήσουν την εκτέλεση των διατάξεων της παρούσης διαθήκης και τους εναντίους αυτής να τους υποχρεώσει δια του νόμου προς αποζημίωσιν και αποκατάστασιν των ειρημένων διατάξεων». Παρ’ όλα αυτά, τόσο το Εφετείο όσο και ο Άρειος Πάγος απέρριψαν την αίτηση και εν συνεχεία την αναίρεση της Cleverbank και του Δημήτρη Τζιώτη λόγω ελλείψεως εννόμου συμφέροντος, χωρίς να υπεισέλθουν στην εξέταση της νομικής και ουσιαστικής βασιμότητάς τους.
ΙΙΙ.
Παρά την απόρριψη της αίτησης, ο Υπουργός Οικονομικών παραμένει αρμόδιος να αναγνωρίσει την αληθινή βούληση του Ευαγγέλη Ζάππα ώστε μέσω των νομικών προσώπων τα οποία εποπτεύει να αξιοποιηθεί η περιουσία του με βάση τα προβλεπόμενα στη διαθήκη του εθνικού ευεργέτη. Αντ’ αυτού, με τον πρόσφατο νόμο 5259/2025 που δημοσιεύθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2025 συστάθηκε το νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου με την επωνυμία «Επιτροπή Ολυμπίων και Ζαππείου Κληροδοτήματος» χωρίς να μεταβληθεί ουσιωδώς η αποστολή του σε σχέση με τα προϊσχύοντα.
Η έκβαση της δικαστικής διεκδίκησης δεν ήταν θετική για τους αιτούντες. Ωστόσο η επαναφορά των συγκεκριμένων αιτημάτων και η ανάδειξή τους στη δημόσια σφαίρα μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για μία ευρύτερη θεσμική και πολιτική συζήτηση σχετικά με τα ιδεώδη του Ολυμπισμού και την αξιοποίηση της υλικής και συμβολικής τους αξίας, όπως οραματίστηκαν οι αναβιωτές των Αγώνων λίγα χρόνια μετά τη θεμελίωση του ελληνικού κράτους.
Υπό αυτό το πρίσμα χαίρομαι ιδιαίτερα που το παρόν βιβλίο του Δημήτρη Τζιώτη δημοσιεύεται, με ελεύθερη πρόσβαση σε κάθε ενδιαφερόμενο, από την ιστοσελίδα epoliteia.gr του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου – Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου. Στον Δημήτρη Τζιώτη αρμόζει η πιο θερμή αναγνώριση, αφού με δική του πρωτοβουλία και προσωπική εμπλοκή τέθηκε πάλι το αίτημα για την αποκατάσταση της βούλησης του Ευαγγέλη Ζάππα και, ιδίως, για την αξιοποίηση της υλικής και συμβολικής περιουσίας που συνδέεται με τα ιδεώδη του Ολυμπισμού.
3 Ιανουαρίου 2026
Ξενοφών Κοντιάδης
Καθηγητής Πανεπιστημίου,
Πρόεδρος του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου
