Ο Ευαγγέλης Ζάππας

Ο Ευαγγέλης Ζάππας ήταν Έλληνας της διασποράς. Ως αγωνιστής, από μικρός στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας, είχε βιώσει το μεγαλείο του απελευθερωτικού Αγώνα δίπλα στους μεγάλους πρωταγωνιστές.

Σύμφωνα με την «Ελληνική Νομαρχία του Ανωνύμου Έλληνος», από την οποία εμπνεύσθηκαν- στη μνήμη του Ρήγα Φεραίου – οι Έλληνες Ευεργέτες και ο Ευαγγέλης Ζάππας: ««Όθεν, παρεμπρός, θέλω φανερώσει προς τους ευεργέτας της Ελλάδος το τι πρέπει να κάμωσι, και ελπίζω ως ενάρετοι, οποὺ είναι, να κάμωσι το χρέος των, καθώς τυχαίνει, διά να αποκαθιστώσι άξιοι της αρετής… Ενάρετος, ω ευεργέται της Ελλάδος, είναι μόνον εκείνος, οποὺ θέλοντας να ζήσῃ εις πολλούς – δηλαδή ωφελώντας τους συναδέλφους του, να αθανατίση το όνομά του, και διά να ειπώ ούτως, να ζη και αποθαμένος – κάμνει όχι όσον θέλει, αλλ’ όσον πρέπει… Ω Έλληνες! Οι ελεύθεροι λαοί τιμούσι τους αξίους ανθρώπους, και ζώντας και μετά θάνατον. Ζώντας μεν, με το κοινόν σέβας, με τους αληθείς επαίνους, με γενναία βραβεία, με ενδόξους στεφάνους, οπού προσφέρουσιν εις αυτούς. Θανόντας δε, με την αιώνιον μνήμην.»

Επιθυμία του Ζάππα ήταν να ενισχύσει την πατρίδα του, λαμβάνοντας υπόψη του το «έκαστος δέον τη πατρίδι χρήσιμος γενέσθαι και ουδέποτε άχθος αυτής.» Ο Ευαγγέλης Ζάππας υπέβαλε υπόμνημα προς τον Βασιλιά Όθωνα για τη μόνιμη αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, με το οποίο ανέλαβε και την εξ ολοκλήρου χρηματοδότησή τους. Ως ημερομηνία έναρξης πρότεινε την 25η Μαρτίου 1857, σύμφωνα με την αρχική πρόταση του Σούτσου.

Ο Ευαγγέλης Ζάππας ανέλαβε όλα τα έξοδα για την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων της αρχαιότητας, την ανακατασκευή του Παναθηναϊκού Σταδίου από μάρμαρο με το υπέρογκο για την εποχή ποσό του 1.200.000 δραχμών, τη δημιουργία του Μεγάρου των Ολυμπίων – του πρώτου Ολυμπιακού κτηρίου της σύγχρονης εποχής – με την παράλληλη λειτουργία Μουσείου και το κόστος της ανά τετραετία τέλεσής τους. Επίσης, πρότεινε τη συμμετοχή των Παναγιώτη και Αλέξανδρου Σούτσου στην Οργανωτική Επιτροπή των Ολυμπίων.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Επιτροπής Ολυμπίων και Κληροδοτημάτων:

«Ενώ στην Ελλάδα ζυμώνεται το θέμα της αναβίωσης αρχαίων τελετών και αγώνων ήδη από το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, ο Ευαγγέλης Ζάππας βρίσκεται στη Ρουμανία. Εκεί γεννιέται ο προβληματισμός του για τον τρόπο, με τον οποίο θα μπορούσαν να αναβιώσουν ανάλογοι θεσμοί, επιμένοντας, μάλιστα, να ονομάζονται Ολυμπιακοί. (…) Ο Ε. Ζάππας, γνωρίζοντας τις μη επιτυχημένες προσπάθειες του παρελθόντος, προχώρησε στη σύνταξη υπομνήματος (…). Το υπόμνημα εστάλη στις αρχές του 1856 και διατύπωνε την πρόταση για διοργάνωση Αγώνων στην Αθήνα στις 25 Μαρτίου 1857. Ο Ζάππας αναλάμβανε τα έξοδα αυτών, καθώς και την ανέγερση ενός Ολυμπιακού κτηρίου.»

Ο Ευαγγέλης Ζάππας απεβίωσε το έτος 1865. Η ιδιόγραφη διαθήκη του είχε ήδη συνταχθεί την 30.11.1860 και δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του (1865) στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως με το Διάταγμα της 11.8.1865.

Με την από 22 Οκτωβρίου 1860 (έντεκα μήνες μετά την ανεπιτυχή διοργάνωση των πρώτων Ολυμπίων στην Πλατεία Λουδοβίκου και ένα μόλις μήνα πριν από τη σύνταξη της χειρόγραφης διαθήκης – 30 Νοεμβρίου 1860) χειρόγραφη επιστολή του Ευαγγέλη Ζάππα, αποστέλλει προς τον βασιλιά 300 χρυσές λίρες για την εξαγορά των οικοπέδων του Παναθηναϊκού Σταδίου, γιατί όπως αιτιολογεί στο Στάδιο θα εκφραζόταν καλύτερα το πνεύμα και ο σκοπός των Ολυμπίων!

Καθ’ ύλην αρμόδιος Υπουργός για τη διαχείριση της υπόθεσης υπήρξε ο Α. Ρίζος Ραγκαβής, διαπρεπής Φαναριώτης, λόγιος και διπλωμάτης, ο οποίος διετέλεσε Υπουργός Εξωτερικών του Βασιλιά Όθωνα, την περίοδο 1856-1859, όταν ο Ευαγγέλης Ζάππας του διατύπωσε εγγράφως την πρόθεσή του για την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων σε σειρά επιστολών, που αντάλλαξαν. Ο ίδιος αναφέρει ότι ο Ευαγγέλης Ζάππας «θαμπώθηκε», όπως χαρακτηριστικά γράφει, από το «πομπώδες ύφος» του ποιητικού στόμφου του Παναγιώτη Σούτσου, πιστεύοντας ότι «θα επανέφερε τη λαμπρότητα των αρχαίων ημερών με την επανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων», ομολογεί δε την προσπάθειά του «μικράς τινάς μεταρρυθμίσεις να υποβάλω.»

Σε συνέντευξή του στη εφημερίδα «Εστία» (Έτος ΙΓ’. τόμος ΚΕ’. Αριθμ. 628, 10 Ιανουαρίου 1888) ο Αλέξανδρος Ραγκαβής αναφέρει:

«Ήμην λοιπόν Υπουργός των ‘Εξωτερικών, ότε ο βασιλεύς Όθων μοι ενεχείρισεν επιστολήν ανθρώπου τέως αγνώστου, τον Ευαγγέλη Ζάππα, προτείνοντος επί ιδία δαπάνη ν’ ανανεώση τους Ολυμπιακούς Αγώνας. (…)Και ως προς την θέσιν μεν ήθελον αυτήν επί της κορυφής του Σταδίου όθεν η Αυλή και οι Ελλανοδίκαι θα ηδύναντο από ευρέος εξώστου να επιβλέπωσι τους αγώνας και τας μυριάδας των περικαθημένων…Αλλ’ άξιον του ευγενούς νοός του Ζάππα ήτον διά μεγάλης δαπάνης ν’ ανεγείρη, ως εγκαύχημα των Αθηνών, το στάδιον, οιόν ην εν τη αρχαιότητι.(…) ν’ αντιληφθούν οι αναγνώσται τι επεθύμει να προσφέρη εις το Έθνος ο μεγαλόφρων Ηπειρώτης και τι αντί τούτου έπραξαν οι ταχθέντες ως εκτελεσταί των πατριωτικών του σχεδίων, οι οποίοι αν εξ αρχής συνεμορφούντο προς την ωραίαν του έμπνευσιν, θα είχον έκτοτε ασφαλίση εις την Ελληνικήν νεότητα την επαρκή σωματικήν αγωγήν, την οποίαν το σχολαστικόν και αντιφυσιολογικόν σχολικόν καθεστώς δεν εννοεί ακόμη να της αποδώση.»

Ο αρμόδιος για τη διαχείριση της υπόθεσης Υπουργός καταλήγει στα Απομνημονεύματά του:

« (…) Αν όμως ανευρεθώσι, θέλει, νομίζω καταστή προφανές, ότι η πρόθεσις του μεγάλου εθνικού ευεργέτου διεστράφη, παρεννοηθείσα.(…) επέμεινα να επισκευασθή καν ουχ’ ήττον και επιμαρμαρωθή, κατά την πρώτην θέλησιν του Ευαγγέλη Ζάππα, και το Στάδιον διά τους αγώνας. (…) και η μεν διάμετρος να υπερτείνη το στάδιον, έχουσα και μέγαν εξώστην κατά το κέντρον διά την αυλήν κατά την τέλεσιν των αγώνων. (…)Και εγώ δ’ αυτός δεν προέβλεπον τότε, ότι δεκαπέντε θα παρέλθωσιν έτη, χωρίς να περατωθή η οικοδομή, ότι θα εσπαταλάτο εις αυτήν ματαία δαπάνη πενταπλασία, νομίζω, εκείνης ην εδίσταζον κατ’ αρχάς να ομολογήσω τω ιδρυτή, ως προϋπολογισθείσαν. (…)έκτοτε η όλη υπόθεσις παρεξετράπη βαθμηδόν της πρώτης αυτής διευθύνσεως, και λυπηρώς ηλλοιώθη. (…) επί πολύ μεν εματαιώθη, είτε δε διεστράφη του μεγάλου σκοπού η εκτέλεσις. (…) Όταν τούτων την φροντίδα ανέθετεν εις με, φυσικώ τω λόγω αισθάνομαι ότι εκ του τάφου του έχει το δικαίωμα να μοι ζητή λόγον της εκτελέσεως των εντολών τον, δι’ ης την ακρίβειαν αναγνωρίζω ότι κατά μέρος ευθύνομαι.»

Ο σύγχρονος του Ευαγγέλη Ζάππα λόγιος Μηνάς Μινωίδης, που ζούσε στη Γαλλία, αναφέρει το 1858 στον πρόλογο της έκδοσης του Φιλοστράτου «Περί γυμναστικής» που εκδόθηκε στο Παρίσι:

«Περί της των Ολυμπιακών Αγώνων εν Ελλάδι συστάσεως.

(…) Ο μεν ευγενής και μεγαλόφρων βαρώνος Σίμων Σίνας επιθυμών της δόξης της Ελλάδος διά της επανόδου της φιλοσοφίας εις την ιδίαν αυτής εστίαν, εξ ης φυγαδευθείσα την Ευρώπην εφώτισεν, εδομήσατο εν Αθήναις τον τηλεφανή Αστερόσκοπον και εκμελετά την όσον ούπω ανέγερσιν της περιβοήτου εκείνης Ακαδημίας του Πλάτωνος’ εω λέγειν ότι εθέλων πολλαπλώς ωφελείν την Ελλάδα και υπηρεσίαν αυτής αναλάβειν κατεδέξατο. (…) Τα νυν δε ο φιλόπατρις, καλός τε καγαθός Ευαγγέλης Ζάππας συνιδών ότι ο ευγενής Σίνας σκοπόν έθετο την διά της φιλοσοφίας βελτίωσιν και ανάπτυξιν της διανοητικής των Ελλήνων δυνάμεως, έγνωκε και αυτός εν μέρει συντελέσαι διά της γυμναστικής προς βελτίωσιν της σωματικής αυτών δυνάμεως, ορθώς και καλώς βουλευσάμενος, ίνα το συναμφότερον βελτιωθώσι νοητικώς και σωματικώς, άτε συνισταμένου του ανθρώπου εκ ψυχής τε και σώματος καθάπερ και ο πυθαγορικός Τιμαίος παραινεί λέγων: «Αρχαί μεν εκ φύσεως, μέσα δε και πέρατα εξ επιμελείας, σώματος τε διά γυμναστικάς, ψυχάς δε διά φιλοσοφίας, αύται γαρ ταις δυνάμεις τρέφοισαι και τονοίσαι και τα σώματα και τας ψυχάς διά πόνων και γυμνασίων.» (…) Άραγε ο κύριος Ζάππας ηθέλησεν βιομηχανικούς αγώνας καταστήσαι; Ου νομίζω ότι ο φιλογενής ούτος ανήρ όστις ζήλω της των παλαιών Ελλήνων δόξης ορμώμενος ηθέλησε κτισθήναι παλάτιον εκθέσεως ελληνικής τεχνουργίας μη τα εν σπαργάνοις ακμήν ούσης’ που γαρ της Ελλάδος εργαστήρια ή υφαντικά ή μεταλλουργικά ή χαρτοποιά ή, ή, ή, ίνα οι νικώντες βραβεύωνται; οπότε οι Έλληνες άπαντα εκ της Ευρώπης αγοράζουσιν και υφάσματα και ενδύματα και χιτώνια και έπιπλα κ.τ.λ. μηδέν τεχνουργείον καταστήσαντες και προκρίνοντες πέμπειν τα εαυτών τοις ξένοις χρήματα αν’ αυτοί ραστωνεύονται; Ου νομίζω ως ο κύριος Ζάππας τοιαύτη γνώμη κατέβαλε χρήματα, γιγνώσκων κάλλιστα ότι εκ των τοιούτων τεχνουργημάτων ουδεμία δόξα τη Ελλάδι προσγίνεται αλλά προς ανανέωσιν των αληθώς Ολυμπιακών Αγώνων, ίνα στεφανώνται αθληταί, σταδιοδρόμοι, παλαισταί κ.τ.λ..» Ταύτα την Ελλάδα αναδοξάζουσιν, ταύτα οι Πίνδαροι και οι Σιμωνίδαι και ει τινες άλλοι ανύμνησαν και αθανάτους κατέστησαν τους αθλήσαντας. (…) Έλεγον δ’ έτι ως εν Αθήναις η θέσις του Σταδίου υπάρχει, λείπεται δε ανακαινουργηθήναι τα εν εκατέρω τω λόφω καθίσματα και κιγκλίσι περιβάλειν το Στάδιον ου γαρ πρόκειται αγών ιπποδρομίας και αμαξηλασίας, ως μη παρεκτικών σωματικής ισχύος και η τοιαύτη επισκευή του Σταδίου ου μεγάλης δείται δαπάνης, και ου δέονται παλατίου οι γυμναζόμενοι εν ασκίω χώρω.(…) Ταύτα ουν ειδώς και ο φιλογενής και αληθής Έλλην Ζάππας και ενθυμούμενος ότε οι αγώνες ήκμαζον η Ελλάς υπήρξεν ακαταμάχητος…»

Σύμφωνα με τον εξάδελφό του και εκτελεστή της διαθήκης του, τον Κωνσταντίνο Ζάππα, όπως αποδεικνύεται από τον λόγο που εκφώνησε στα εγκαίνια του Μεγάρου τον Οκτώβριο του 1888: «Ο αρχηγέτης της οικογένειάς μου, ο αγαπητός μου αοίδιμος Ευαγγέλης, απεφάσισεν εξ εμπνεύσεως κλασικής να επαναφέρει εις την Ελλάδα τους αρχαίους χρόνους των Ολυμπιακών Αγώνων, υπό τους όρους και τας συνθήκας της νεωτέρας ζωής.»

Ύψιστη επιθυμία του Ευαγγέλη Ζάππα ήταν η ανάδειξη του ως αναβιωτή των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, όπως αδιάψευστα μαρτυρεί η επιτύμβια στήλη του στον τάφο του, επί της οποίας αναγράφεται:

« Έλλησι βασιλικώς αρετής έστησ’ αγώνα, καλόν τε και τέχνης. Ίφιτε, το σον κλέος ουκ άφθιτον μόνον. Ελλάς και εκ του Ζάππα Ολύμπια έχει.»